Kronik depresyon (distimi), majör depresyona göre daha hafif belirtilerle seyretmekle birlikte uzun süreli (en az 2 yıl) etki eden psikiyatrik bir rahatsızlıktır. İlgi ve istekte azalma, içe kapanma, umutsuzluk, karamsarlık, düşük benlik saygısının sıkça görüldüğü distimi de dönemsel ağır depresif ataklar da tabloya eklenebilir. Kronik depresyona yönelik mevcut tedavi yaklaşımlarına bakıldığında antidepresan tedavileri, bilişsel davranışçı terapiler ve ilaç tedavileriyle birlikte psikoterapi uygulandığı bilinmektedir. İlaç tedavilerine psikoterapinin eklenmesi kronik depresif yakınmaları belirli oranlarda azaltsa da bu etkinin büyüklüğü tartışmalıdır. Tedavide kısmı fayda sağlanmakla birlikte şikayetlerin nüks etmesi sıkça bildirilmektedir.

 

Kronik Depresyonda Şema Terapisi

 

1990’lı yılların başında ortaya çıkan şema terapi, bilişsel-davranışsal, yaşantısal, psikodinamik yaklaşım ve tekniklerini harmanlayan bütüncül bir tedavi yaklaşımıdır. Başlangıcında borderline ve narsistik kişilik bozukluklarının tedavisi için geliştirilmiş olan şema terapi sonrasında çok daha geniş bir kullanım alanına sahip olmuştur.

 

Şema Terapinin Temel Kavramları

 

TEMEL DUYGUSAL İHTİYAÇLAR: İstinasız her birimiz çocukluğumuz ve devamında 5 duygusal ihtiyaca sahibizdir. Bu ihtiyaçların belirgin düzeyde karşılanmış ya da karşılanıyor olması psikoloij iyilik halimizle ilişkilidir. Bu ihtiyaçlar:

1- Başkalarına Güvenli Bağlanmak

2- Özerklik-Olumlu Kimlik Algısı

3- İhtiyaç ve Duyguları İfade Özgürlüğü

4- Oyun- Kendiliğinden Olabilme

5- Akılcı Sınırlar – Özdenetim

 

Bu 5 temel ihtiyacın çocukluk döneminde zedelenmesi ERKEN DÖNEM UYUM BOZUCU ŞEMA adını verdiğimiz yapıları oluşturmaktadır. Şemalar erken dönem çocukluk, ergenlik dönemi boyunca olumsuz deneyimlerle (anne, baba, kardeş, akraba, akran ilişkileri gibi) şekillenir. Şemalar kişinin kendisi ve çevresi hakkında olumsuz nitelikte temel inançlara sahip olmasına sebep olur. Bu inançlar o kadar güçlüdür ki kişinin şu andaki yaşamını belirgin düzeyde olumsuz etkiler ve çok güçlü nahoş duygular yaşamasına, yıkıcı şekilde davranmasına yol açar. Örneğin aşırı koruyucu bir ailede büyümüş bir çocuk, kendisini yaşamı boyunca etkileme olasılığı olan bağımlılık/yetersizlik şemasını geliştirme riski altındadır. Şema terapi literatüründe şu ana kadar belirlenmiş 18 şema bulunmaktadır;

 

1- Terkedilme Şeması

2- Güvensizlik-Kuşkuculuk Şeması

3- Kusurluluk-Utanç Şeması

4- Sosyal İzolasyon Şeması

5- Duygusal Yoksunluk Şeması

6- Bağımlılık-Yetersizlik Şeması

7- İç İçelik- Gelişmemiş Benlik Şeması

8- Hastalıklara ve Tehlikelere Karşı Dayanıksızlık Şeması

9- Başarısızlık Şeması

10- Hak Görme Şeması

11- Yetersiz Özdenetim-Özdisiplin Şeması

12- Boyun Eğicilik Şeması

13- Kendini Feda Etme Şeması

14- Onay Arayıcılık Şeması

15- Karamsarlık Şeması

16- Yüksek Standartlar Şeması

17- Duyguları Bastırma Şeması

18- Cezalandırıcılık Şeması

 

Bahsedilen 18 şema 5 temel duygusal alandaki zedelenmelere bağlı ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle herkesin öyküsüne ve zedelenmelerine göre farklı şemalar farklı şiddet düzeyinde etkisini gösterebilmektedir.

 

Şemalar tetiklendiği zaman ortaya çıkan olumsuz hislerle kişi, genellikle yıkıcı bir şekilde başa çıkar. Uyum bozucu nitelikte olan bu başa çıkma şekilleri 3 grupta değerlendirilir.

1- Şemaya Teslim Olma: Kişi tıpkı tetiklenen şemasına uygun hisseder, düşünür ve davranır. Örneğin kusurluluk-utanç şemasına sahip biri bu şemaya teslim olduğunda kendisinin utanç verici olduğunu düşünür ve yoğun olumsuz duygular hisseder.

2- Şemadan Kaçınma: Kişi şemasının tetiklenebileceği durumlardan uzak durarak başa çıkmaya çalışır. Örneğin kusurluluk şeması olan biri derin duygusal ilişkilere girmek istemez, uzak durur.

3- Şema Aşırı Telafisi: Kişi şemasının tam zıttı gibi davranır. Örneğin kusurluluk-utanç şeması olan biri mükemmeli oynar.

 

Bu 3 başa çıkma yöntemi de uyum bozucudur ve şemaların varlığını sürdürmesine yol açar.

 

Şema Terapi Açısından Kronik Depresyon

 

Literatürde önceki çalışmalar kronik depresyonda 4 risk faktörünü ortaya koymaktadır. Bunlar:

1- Erken dönem-geçmiş olumsuz deneyimler

2- Kişilik yapısı (patolojisi)

3- Bilişsel faktörler

4- İlişkisel faktörler

 

Şema modeline göre çocukluk çağındaki olumsuz yaşantılar, şemalar açısından hazırlayıcı niteliktedir. Kişinin şu andaki yaşamında onu olumsuz etkileyen kayıp, ayrılık, başarısızlık gibi tetikleyiciler şemaları aktive etmekte ve uyum bozucu başa çıkma stratejileri ile de depresif yakınmalar varlığını sürdürmektedir. Konuyla ilgili çalışmalar kronik depresyonu olan kişilerin özellikle kaçınıcı baş etme tarzını sıkça kullandığını göstermektedir. Bu anlamda sosyal ilişkilerden uzak durma ve boyun eğici nitelikte çatışmadan kaçını tarz depresif hastalarda görülmektedir. İlişkilerde kaçınıcı tarzda başa çıkma şekli olası olumlu sonuçların (yakın, destekleyici bir ilişki, takdir vs) önünü kapadığından depresif semptomların ve şemaların etkisi varlığını sürdürmektedir. Örneğin çocukluk döneminde maruz kalınan ihmal ve kötüye kullanım bir kişinin terk edilme şemasını geliştirmesine yol açabilir. Bu nedenle kişinin yaşamında olası bir kayıp-ayrılık terk edilme şemasını tetikleyerek depresif yakınmaların ortaya çıkması ve sürmesini sağlayabilir.

 

Yapılan çalışmalar kronik depresyonu olan hastaların olmayanlara göre çocukluk döneminde daha çok olumsuzluklara maruz kaldıklarını, en sık bulgulanan şemaların başarısızlık, duygusal yoksunluk ve terk edilme olduğu ve kronik depresif yakınmalara sıklıkla kişilikle bağlantılı sorunların eşlik ettiğini belirtmektedir.

 

Konu bu açıdan değerlendirildiğinde; erken dönem çocukluktaki olumsuz yaşantılara müdahale eden psikoterapi yaklaşımlarının kronik depresif yakınmaları iyileştirmede daha etkin olabileceğini düşündürmektedir. Bilişsel davranışçı terapinin rasyonel düzeyde değişim stratejilerinin dışında şema terapinin yaşantısal tekniklerle duygusal açıdan değişimi hedeflemesi kronik depresyon tedavisinde umut vericidir.

 

Klinik Psikolog Onur ARSEL

Gelişim Psikiyatri & Psikoterapi

0242 316 59 11

Yararlanılan Kaynaklar:

* Renner, F., Arntz, A., Leeuw, I., & Huibers, M. (2012). Treatment for chronic depression using schema therapy. Clinical Psychology: Science and Practice.

* Young, J.E., Klosko, S., & Weishaar, M.E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford.