Obsesif (Takıntılı) kişilik özellikleri belirgin olan kişiler üretken olmak, verimli olmaya yönelik şiddetli bir zorlantı yaşarlar. Mükemmel olmaya, işleri hatasız yapmaya, görevleri tamamlamaya yönelik bu yoğun uğraş sıklıkla yaşamın diğer alanlarındaki temel ihtiyaçların görmezden gelinmesine yol açar. Sosyal ilişkiler, sevgi, eğlenme sıklıkla takıntılı kişilerin zorlandığı alanlardır. Kişinin kendine koyduğu standartlar oldukça yüksektir ve çoğunlukla ancak kendisi işleri hatasız bir şekilde yerine getirebilir. Başkaları mutlaka eksik yapacak ve takıntılı kişinin ”mükemmelinin” çok gerisinde kalacaktır. Bu nedenle kontrolün elinde olması obsesif kişilik için çok önemlidir. Kontrolün kaybedilme ihtimali yoğun huzursuzluk hislerine yol açmaktadır. Duygu dünyasına fazla izin verilmeyen bu kişilik yapısında sorumluluklar, görevler, uyulması gereken ahlaki-sosyal kurallar her zaman önceliklidir. Duygu yerine mantık her zaman belirgindir. Bu katı kuralcı yapıdan dolayı takıntılı kişi diğer insanları sıklıkla sorumsuz, tembel, özensiz gibi sıfatlarla eleştirir. Kendi içindeki talepkar yapısı diğer insanlara da yönelir.

 

Her kişilik yapısında olduğu gibi obsesif kişiliğin oluşmasında biyolojik-mizaç faktörleri rol oynadığı gibi kişinin içinde büyüdüğü aile ve çevre ortamı da belirleyicidir. Bu tarz kişilik özelliği sergileyen kişilerin çocukluğundaki figürler sıklıkla duygusal anlamda soğuk, katı eleştirel, başarı odaklı talepkar, mükemmeliyetçi yapıdadır. Bu tarz bir aile ortamında duyguların ifadesine çok fazla izin verilmez ve genellikle çok erken yaşta aşırı sorumluluklar çocuğa verilir.

 

Takıntılı kişilik bir ruhsal bozukluk düzeyinde de görülebilir. Amerikan Psikiyatri Birliğinin tanısal kitabında (DSM-5) Takıntılı-Zorlantılı (Obsesif Kompulsif) kişilik bozukluğu olarak tanımlanmakta ve erken erişkinlikte başlayan değişik bağlamlarda yaygın bir şekilde kendini gösteren işlevselliği bozucu etkisi vurgulanmaktadır. Buna göre Takıntılı-Zorlantılı Kişilik Bozukluğunun tanı kriterleri şu şekildedir:

 

1-  Yapılan etkinliğin başlıca amacını gözden kaçıracak denli ayrıntılar, kurallar, sıralama, düzen, örgütlenme ya da tasarlamayla uğraşıp durur.

2- İşin bitirilmesini güçleştirecek denli eksiksiz yapma uğraşı içindedir (örn. kendisine özgü aşırı katı ölçüler karşılanmadığı için bir tasarıyı tamamlayamaz).

3- Boş zaman etkinliklerini (eğlenme-dinlenme uğraşlarını) ve arkadaşlarını dışlayacak denli kendini işe ve üretkenliğe verir (açık parasal gereksinim ile açıklanamaz).

4- Aşırı doğrucudur, vicdanlıdır ve erdem, ahlak ya da değerler konusunda hiç esneklik göstermez (kültürel ya da dinsel özdeşim ile açıklanamaz).

5- Özel bir değeri olmasa bile, eskimiş, yıpranmış ya da değersiz nesneleri elden çıkaramaz.

6- Başkalarının tam kendisinin yapacağı gibi yapacaklarına inanmadıkça, görev dağılımı ya da işbirliği yapma konusunda isteksizlik gösterir.

7- Hem kendisi hem de başkaları için çok elisıkıdır. Parayı başa gelebilecek korkunç durumlar için biriktirilmesi gereken bir nesne olarak görür.

8- Hiç esnemez (katıdır) ve hep ayak direr (inatçıdır).

 

Şema Terapi İle Takıntılı Kişiliğin Üstesinden Gelebilmek

 

Şema terapi obsesif kompülsif kişiliğin anlaşılması ve tedavisinde şema modlarını ön plana çıkarmaktadır. Basitçe tanımlanacak olursa şema modları kişiliğimizin olumsuz duygu ve davranışlarından sorumlu farklı yanlarıdır. Pek çoğumuz kendisini sağlıklı bir yetişkin gibi hissettiği anlar olduğu gibi kırılgan bir çocuk gibi hissedip davrandığına fark etmiştir. Takıntılı kişilikte belirlenmiş şema modları şu şekildedir:

1- İncinmiş Çocuk Modu

2- Talepkar Ebeveyn Modu

3- Mükemmeliyetçi – Aşırı Kontrolcü Mod

4- Büyüklenmeci Mod

5- Sağlıklı Yetişkin Mod (Terapi Hedefidir!)

 

Bu yaklaşıma göre takıntılı kişinin bir türlü memnun olmayan ve kendisine yüksek standartlar dayatan talepkar bir iç sesi (Talepkar Ebeveyn Modu) vardır. Bu modla başa çıkmak için kişi sıklıkla başa çıkma modu olarak kabul edilen Mükemmeliyetçi- Aşırı Kontrolcü modu yaşamında kullanır. Modun adında da anlaşılacağı üzere kişi bu moddayken katı-talepkar sesin beklentilerini karşılayabilmek için mükemmel olmaya, aşırı kontrol etmeye çalışır. Takıntılı kişilerin kullandığı modlardan diğeri Büyüklenmeci moddur. Bu mod etkisi altındayken diğer insanların dikkatsiz ve sorumsuz olduğuna inanan kişi, dışarıya karşı eleştirel, zor beğenen bir yapıda olarak işleri ancak kendisinin tam olarak yapabileceği tutumunu hissettirir, bu nedenle işbirliğine çok açık olmaz ya da çok sık müdahale eder. Takıntılı kişilerde önemli modlardan biri incinmiş çocuk modudur ancak terapi sürecinde ya da gündelik hayatta bu modun varlığı inkar edilir ya da bu moda erişmek kişi tarafından oldukça zordur. İncinmiş çocuk talepkar ebeveynin yüksek beklentileri altında ezilmiştir, kaygılıdır. Şema terapinin hedefi sağlıklı yetişkin modunu aktifleştirerek tüm modlara erişimin sağlanması talepkar ebeveyn modunun törpülenerek kişinin spontane, doğal yanının ön planan çıkmasına olanak sağlamaktır. Terapi sürecinde kişi öncelikle çocukluk döneminde oluşmuş şemalar, baş etme şekilleri, modları hakkında farkındalık geliştirerek sağlıklı yetişkin moduyla değişimi hedefler.

 

Klinik Psikolog Onur Arsel 

Gelişim Psikiyatri & Psikoterapi Merkezi

0242 316 59 11