Şema terapi son yıllarda ruhsal bozuklukların tedavisi, kronik psikolojik zorlanmalar, ilişki sorunları gibi alanlarda ön plana çıkan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Şema terapinin insanı kavrayışını basitçe şöyle açıklamak mümkündür: insan erken çocukluk, buluğ çağı ve ergenlik dönemi gibi kişilik gelişimi açısından önemli görülen evrelerde kendisi için önemli olan pek çok olay yaşamaktadır. Duygusal izler bırakan bu olaylar şema dediğimiz yerleşik inanışları oluşturarak kişinin erişkinlik dönemindeki yaşayabileceği sorunlarda, zorlanmalarda belirgin bir etkiye sahip olacaktır. Örneğin çocukluğunda aşağılanmaya, katı eleştirilere maruz kalmış biri duygusal anlamda derin bir şekilde ”kusurlu-utanç verici” biri olduğunu içselleştirirse bu şeması (inancı) yaşamı boyunca tavır ve davranışlarına yansıyabilir ve pek çok psikolojik zorlanma ve psikiyatrik bozukluklar açısında da onu hassas-kırılgan bir duruma sokabilecektir.

 

Gelişimsel süreçte erken çocukluk ve devamındaki zorlanmalar, zedelenmelerle gelişen bu şemalarla başa çıkma tarzları şemaların yaşam boyu etkisini sürdürmesine hatta güçlenmesine sebebiyet verebilmektedir. Uyum bozucu başa çıkma şekli olarak 3 tarz saptanmıştır. Bunlar :

 

1- Şemaya Teslim Olma

2- Şema Kaçınması

3- Şema Aşırı Telafisi

 

Şemasına teslim olan biri kısaca çocukluktaki gibi olumsuz hisseder ve o şekilde davranır. Örneğimizden devam edecek olursam diyelim ki Kusurluluk şeması olan ve utanç verici olduğuna inanan biri şemasına teslim olursa içten içe kendisinin sevilmeye layık olmayan biri olduğuna inanabilir ve kendine karşı katı-cezalandırıcı-suçlayıcı bir iç ses geliştirebilir (”Beni kim ne yapsın”).

 

Şema aşırı telafisinde ise kişi, çocukluğunda hissettiği olumsuz duyguların tam tersi yönde bir tavır sergiler. Kusurluluk ve utanç verici olmakla ilgili çocukluk anıları olan biri erişkinlik yıllarında mükemmeli oynayarak başkalarını aşağılayabilir, onları küçük görebilir.

 

Uyum bozucu diğer bir başa çıkma yöntemi ise şema kaçınmasıdır.

 

ŞEMA KAÇINMASI

 

Bu baş etme yönteminde kişi, onu huzursuz hissettiren ya da nahoş duygulara sürükleyen her ne ise ondan uzak kalmaya çalışır. Yüzleşmenin tam zıttı olan kaçınıcı başa çıkmada insanlar, duygular, anılar, ortamlar, görevler, duygusal-yakın ilişkiler, olumsuz hissettiren konular kaçınmaların sebeplerini oluşturur. Kişi kaçınıcı baş etme yoluyla olası olumsuz sonuçları deneyimlemekten kendini korumaya çalışır ve bu sayede kendine geçici bir güvenlik alanı oluşturur. Şema terapi literatüründe KOPUK KORUNGAN MODU olarak tanımlanan ve kaçınıcı başa çıkmanın ön planda olduğu bu modda kişi duygusal- düşünsel ve davranışsal bir kaçınma halindedir.

 

KAÇINICI BAŞ ETME ÇEŞİTLERİ:

 

*Aşırı bilgisayar -internet kullanımı ; Aşırı TV, dizi, film izleme

* Aşırı çalışma- işkoliklik

* Yoğun bir şekilde spor yapma

* Aşırı yemek yemek, alışveriş yapmak

* Pornografik içerik tüketimi , şans oyunları- kumar, riskli ekonomik yatırımlar

* Tehlikeli spor faaliyetleri , adrenalini artıran heyacan verici diğer aktiviteler

* Alkol -madde kullanımı

* Belirgin fiziksel temeli olmayan kronik bedensel yakınmalar

* Bir alışkanlık halinde mızmızlanmak, şikayet etmek, surat asmak

* Duyguları bastırma

* Sosyal geri çekilme, etkileşimden kaçınma

* Düşünce ve anıların bloklanması – hatırlayamama

* Aşırı mantıksallık vs.

 

Bir davranışın kaçınıcı tarzda baş etme olup olmadığını anlamak için mutlaka olumsuz duygu ve demeyimlerden uzak durma motivasyonu aranmalıdır.  Film günü yapıp arkadaşlarla arkaya arkaya film izlemek ya da alışveriş yapmak kişi zaten keyifliyse ve herhangi bir durumdan uzak durmak için bunu yapmıyorsa kaçını baş etme olarak değerlendirilmez. Başka değerlendirilmesi gereken noktalardan biri de kaçını başa çıkma tarzının ya da kopuk korungan modun ne kadar sürdüğü, yaşamımızda ne kadar yer kapladığıdır. Herbirimiz zaman zaman bizi üzen, huzursuz hissettiren durumlardan makul ölçülerde kaçınabiliriz. Ancak kaçınma davranışı kişinin hayatına egemen oluyorsa ne yazık ki sorun çözülmeden orada öylece duracaktır.

 

KAÇINARAK BAŞA ÇIKAN KOPUK KORUNGANLA BAŞA ÇIKABİLMEK 

 

* Yaşamınızda kopuk krounganda olmanın ve sorunlardan kaçınmanın Avantaj/Dezavantajlarını belirleyin.

* Kaygı ya da olumsuz hislere başlangıçta meydan okumak zor gelebilse de sabrettikçe iç sıkıntınızın azaldığını göreceksiniz.

* Güvendiğiniz insanlara kendinizi daha fazla açın, duygularınızı, incinmiş yönlerinizi daha fazla gösterin.

* Çocukluğunuzdan getirdiğiniz kişisel yaralarınızı, hassasiyetlerinizi ve bunların sebeplerini anlamaya çalışın.

* Aslında incinmiş yanınızın neye ihtiyacı olduğunu anlamaya çalışın (Güven duymak mı? Kendini ortaya koymak mı?İlgilenilmek mi istiyor? gibi).

* Kendinizi fark etmekte zorlandığınız ya da etkili başa çıkmakta zorlandığınızı düşündüğünüz durumlarda uzman desteği ( Klinik Psikolog, Psikiyatrist) alabilirsiniz.

 

Uzman Klinik Psikolog Onur ARSEL

Gelişim Psikiyatri & Psikoterapi Merkezi

0242 316 59 11